Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân, ngày xưa có đến hai con đèo qua Hải Vân. Đường đèo hiện nay gọi là Hải Vân Hạ đạo. Hải Vân Thượng đạo băng qua U Bò, xuống Quán Sảng (khu vực Bầu Bàng, Trường Định hiện nay), đi dọc sông Cu Đê ra Nam Ô rồi về Thanh Khê. Nam Ô nằm ngay cửa sông Cu Đê. Ngay từ thời vùng đất này còn thuộc vương quốc Chămpa hay thuộc Đại Việt sau này thì Nam Ô cũng có đủ yếu tố địa lý để con người phải dừng lại và cư trú đông đúc ở đó.

Thật vậy, đi một vòng quanh Nam Ô chúng tôi đã được người dân địa phương kể cho nghe bao chuyện lý thú và cổ xưa nhuốm màu huyền thoại, cũng như tận mắt chứng kiến bao di tích cũ kỹ đang hoang phế dần. Trước Đồn Biên phòng Nam Ô là một sân bóng đá, giữa sân bóng đá vẫn còn dấu vết của một ngôi tháp Chàm cổ với những viên gạch vồ to khổ đặc trưng của các công trình kiến trúc Chămpa. Trong hồ sơ của Bảo tàng Điêu khắc Chăm pa có nhiều bức tượng mà các nhà nghiên cứu Pháp đã đem từ Nam Ô về. Từ Nam Ô lên Trường Định có ít nhất ba nơi được gọi là miếu Bà Giàng và đều còn dấu vết kiến trúc Chăm pa cổ, rất nhiều mả vôi được dân làng gọi là mả Hời. Ngay giữa làng Nam Ô, giữa những lối đi ngoằn ngoèo của một xóm dân làng chài điển hình là hai cái giếng vuông nước quanh năm trong vắt và ngọt nhất làng. Người Chàm giỏi đi biển, với một cửa sông Cu Đê nhiều lâm sản, lại dưới chân một ngọn núi lớn, nơi có một con đường đèo hình thành từ thời cổ đại như Hải Vân, thì việc người Chàm cư trú ở Hải Vân không phải là chuyện lạ. Chỉ tiếc rằng, giới khoa học nghiên cứu ở đây chưa nhiều. Điều lý thú là ở Nam Ô hiện nay vẫn còn lưu giữ một di tích của ngôi Việt ngay năm đầu tiên (1306) vùng đất này thuộc về Đại Việt. Đó là ngôi mộ mà dân làng Nam Ô gọi là Mả Tiền Hiền nằm ngay bên hông Đồn Biên phòng Nam Ô, nhìn thẳng ra hướng núi Sơn Trà. Ngôi mộ thật to và đã được làm mới bằng xi-măng. Cụ Sáu Hào, tên thật là Đinh Như Hào, năm nay 86 tuổi kể với chúng tôi rằng, ông đã được nghe chính ông nội ông kể lại rằng ngôi mộ Tiền hiền ấy không phải là ngôi mộ của một vị tiền hiền tộc họ nào mà chính là mộ của một vị tướng theo Trần Khắc Chung vào Nam cứu Công chúa Huyền Trân năm 1307.

Khắp làng Nam Ô vẫn còn rất nhiều những di tích xưa cũ. Đó là những ngôi miếu hoang đổ nát mà nét kiến trúc còn lại vẫn toát lên vẻ đẹp hài hòa, cổ kính. Chợt nhớ trong Ô Châu Cận lục được viết năm 1553, Dương Văn An chép rằng: ''Đến Tùng Giang, ở cửa biển Tư Khách thuộc huyện Tư Vinh, tại cửa biển Đà Nẵng có đền thờ thần họ Nguyễn tên Phục...''. Đây là lần đầu tiên tên gọi Đà Nẵng được ghi chép vào sử sách. Nếu tìm lại được ngôi đền này, thì Đà Nẵng sẽ có được một vạch nối vào quá khứ thật xa, niềm tự hào mà bất cứ địa phương nào cũng muốn. Đó là ngôi đình Xuân Dương mà tấm hoành không ghi chữ thần hoành hay địa linh như thường gặp mà là hai chữ Tổ quốc được treo ngay gian giữa. Ngôi đình tựa lưng vào vách núi, kiến trúc bằng gỗ nhiều hoa văn chạm khắc thật đẹp, xứng đáng được ngành văn hóa chú ý đến và xếp hạng di tích chứ không phải vô danh như hiện nay.

Những ngôi nhà cổ bằng gỗ còn khá nguyên vẹn ở Nam Ô cũng còn khá nhiều, như nhà thờ tộc Mai, nhà thờ tộc Đinh mà cụ Sáu Hào đang ở. Những ngôi nhà này cũng đang thực sự cần sự trợ giúp để tồn tại nếu không thì cũng sẽ biến mất như bao ngôi nhà cổ khác. Đó là Lăng thờ cá Ông mà dân chài Nam Ô cho rằng được xây dựng từ 300 năm trước và trong đó còn lưu giữ hàng chục chiếc hủ sành lớn nhỏ chứa hài cốt cá. Rằm tháng Hai Âm lịch là ngày kỵ ông, ngày đó dân làng làm lễ hội thật lớn.

Nguồn tin: Nguồn Quê Hương